Mahatma Gandhi

Istotą i celem życia jest poszukiwanie prawdy.

Mahatma Gandhi (właśc. Mohandas Karamchand Gandhi) (1869-1948) – indyjski przywódca duchowy, inicjator ruchu niepodległościowego, który doprowadził do powstania współczesnego państwa indyjskiego. Imię Mahatma nadali mu jego zwolennicy w uznaniu dla jego niezłomnej postawy. W sanskrycie znaczy ono wielka dusza.

Urodził się 2 października 1869 roku w mieście Porbandar w zachodnich Indiach. Jego ojciec był wysokim urzędnikiem na dworze władcy Porbandaru. Wychowaniem chłopca zajęła się jego matka, która pochodziła z rodziny wyznającej wisznuizm. Będąc osobą głęboko religijną, od najmłodszych lat wpajała Gandhiemu idee ahinsy, czyli niezadawania krzywdy żadnej żywej istocie, i wynikające zeń zasady wegetarianizmu i powstrzymywania się od spożywania pokarmów.

W wieku 13 lat Gandhi wstąpił w związek małżeński z równolatką, Kasturbą Makharji. Małżeństwo zostało tradycyjnie zaaranżowane przez obydwie rodziny. Z tego związku doczekał się czterech synów.

Gandhi był przeciętnym uczniem, z trudem również dostał się na uniwersytet w Bombaju. Szybko jednak go opuścił, aby przenieść się do Anglii i wstąpić do University College w Londynie. Podczas pobytu za granicą zaczął studiować Bhagawadgitę, zapoznawał się także z pracami na temat hinduizmu, chrześcijaństwa, buddyzmu i innych religii.

W 1891 roku powrócił do Indii już jako adwokat. Nie mogąc znaleźć satysfakcjonującej pracy w swoim zawodzie, przeniósł się do Radżkotu, gdzie utrzymywał się z pisania pism procesowych. W 1893 roku postanowił przyjąć roczny kontrakt w hinduskiej firmie w Natalu w Południowej Afryce.

Pobyt w tym państwie zmienił Gandhiego całkowicie. Do tej pory był bardzo nieśmiały, nie interesowały go też sprawy polityczne, jednak po doświadczeniu na własnej skórze uprzedzeń, niesprawiedliwego traktowania i upokorzeń mieszkających tam Hindusów, zaczął uważnie obserwować podejście władz i społeczeństwa do swej mniejszości. Udało mu się m.in. zwrócić uwagę opinii publicznej na problem mniejszości etnicznych w Afryce Południowej poprzez informowanie władz lokalnych i centralnych o naruszeniach praw ludności „kolorowej”. W 1894 roku powstał Hinduski Kongres Natalu, w którym Gandhi pełnił funkcję sekretarza. Zespoliło to ludność hinduską w regionie i pozwoliło na bardziej skuteczne wywieranie presji na rząd i władze kolonialne.

W 1897 roku Gandhi po raz pierwszy zademonstrował swą wewnętrzną siłę. Po powrocie z krótkiego pobytu w Indiach, skąd przywiózł swoją rodzinę, został zaatakowany przez tłum białych mieszkańców Natalu. Mimo, że z ledwością uniknął zlinczowania, odmówił wniesienia oskarżeń przeciw napastnikom oraz zadeklarował, że nigdy nie będzie dochodził zadośćuczynienia w sądzie.

Po wybuchu drugiej wojny burskiej starał się przekonać społeczność hinduską do poparcia brytyjskiego wysiłku wojennego z nadzieją, że pomoże to zmienić podejście władz kolonialnych do kwestii przyznania tej mniejszości praw wyborczych. Powstał nawet korpus medyczny, w którym Gandhi pełnił funkcję noszowego i został za swą służbę odznaczony. Niestety, te wysiłki nie zostały w ogóle dostrzeżone. W 1906 roku, gdy rząd Transwalu ogłosił ustawę o przymusowej rejestracji osób pochodzenia hinduskiego, Gandhi zainicjował pokojowe protesty. Trwały one przez siedem lat, podczas których rząd stosował coraz ostrzejsze formy nacisku na hinduską społeczność, uciekając się nawet do strzelania do strajkujących. Ostatecznie, mając przeciwko sobie opinię publiczną, rząd zdecydował się na podjęcie rozmów i zawarcie kompromisu z Gandhim.

W 1915 roku Gandhiwrócił do Indii i zaczął się angażować w miejscowe życie polityczne. Zainteresował się także kwestiami religijnymi i filozoficznymi, w międzyczasie zachęcając rodaków do wstępowania do brytyjskiego wojska w celu wspomożenia wysiłku wojennego. Trzy lata później zyskał ogólnonarodową rozpoznawalność dzięki skutecznej akcji sprzeciwu wobec wykorzystywania ubogich rolników przez bogatych posiadaczy ziemskich (najczęściej Brytyjczyków), przeprowadzonej w obwodzie Champaran w stanie Bihar. Wydarzenie to stało się początkiem rozbudzania świadomości narodowej wśród rdzennej ludności Indii. Z tego okresu pochodzi również przydomek słynny przydomek Gandhiego – Mahatma (wielka dusza).

Po masakrze w Pendżabie w 1919 roku Gandhi doszedł do wniosku, że Brytyjczycy nie zamierzają przyznać niepodległości Indiom, w każdym razie nie w sposób pokojowy. W tej sytuacji zalecał rodakom stosowanie strategii biernego oporu bez użycia przemocy. Zachęcał m.in. do bojkotowania brytyjskich instytucji i towarów, wyrobu własnych tkanin, itp. W połączeniu z zaprzestaniem oddawania honorów brytyjskim tytułom i symbolom, akcja ta niezwykle wzmocniła siłę ducha narodu hinduskiego. W roku 1922, po starciach w stanie Uttar Pradesh, Gandhi odwołał tę akcję w obawie przed kolejną eskalacją przemocy. Nie przeszkodziło to jednak władzom brytyjskim aresztować go pod zarzutem wzniecania zamieszek. Na tej podstawie został osądzony i skazany na sześć lat więzienia, wyszedł jednak już po dwóch latach ze względów zdrowotnych.

Do końca lat 20. Gandhi poświęcił się scalaniu Indyjskiego Kongresu Narodowego, partii, której był przewodniczącym od 1920 roku. Próbował zapobiec podziałom frakcyjnym uciekając się nawet do ścisłego postu, jednakże miało to ograniczony wpływ na przebieg wydarzeń.

W marcu 1930 roku, w reakcji na fiasko tzw. komisji Simona oraz brak działania rządu brytyjskiego w sprawie uchwały Kongresu Narodowego dotyczącej przyznania Indiom statusu dominium, Gandhi ponownie zarządził kampanię biernego oporu. Zorganizował tzw. marsz solny, podczas którego przewędrował wraz ze zwolennikami swojej polityki ok. 400 km do brzegu morskiego, gdzie symbolicznie zdobyli własną sól. W trakcie marszu do uczestników spontanicznie przyłączyły się tysiące Hindusów. Akcja zyskała wielki rozgłos, zwłaszcza po aresztowaniu ok. 60 tys. osób za złamanie zakazu o pozyskiwaniu soli na własną rękę. Zmusiło to rząd kolonialny do rozpoczęcia rozmów z Gandhim. W uznaniu jego wpływu na wydarzenia w Indiach, magazyn „Time” przyznał Gandhiemu tytuł Człowieka Roku 1930.

W następnym roku, w następstwie umowy podpisanej przez Gandhiego z wicekrólem Indii, Lordem Irwinem, aresztowanych zwolniono. Niestety, nowy wicekról, Lord Willingdon, zapoczątkował nową kampanię represji, podczas której aresztowano, prócz kierownictwa Kongresu Narodowego, nawet Gandhiego. Działania te bardzo osłabiły hinduski ruch niepodległościowy, jednakże Gandhi nie dawał zapomnieć o sobie poprzez głodówki protestacyjne.

Po opuszczeniu murów więzienia, Gandhi wystąpił z partii, by wrócić do niej już po dwóch latach, by kontynuować starania o niepodległość Indii. W międzyczasie nieustannie zabiegał o przyznanie kaście „niedotykalnych” praw obywatelskich i wyborczych oraz wspierał domową produkcję tkanin.

Po wybuchu II wojny światowej Gandhi zdecydował się nie popierać udziału Hindusów w walkach pod flagą brytyjską. Motywował to dwulicowością władz brytyjskich, które dla siebie walczą o wolność i demokrację, a odmawiają przyznania jej innym. Zmianę zdania uzależnił od stanowiska rządu brytyjskiego. Władze zdecydowanie potępiły taką postawę, ponadto zaczęły wprowadzać napięcie pomiędzy społeczności hinduskie i muzułmańskie, aby je osłabić konfliktami.

Obydwie strony stopniowo usztywniały swoje stanowiska. Gandhi naciskał na przyznanie Hindusom prawa do samostanowienia oraz wystosował rezolucję pod nazwą Quit India, wzywającą Brytyjczyków do opuszczenia kraju; w odpowiedzi rząd kolonialny zastosował masowe aresztowania, a wobec protestujących używano broni palnej, co skutkowało tysiącami ofiar. Gandhi, wraz z całym Komitetem Wykonawczym Kongresu Narodowego, został aresztowany w 1942 roku. Do końca 1943 roku władze brytyjskie opanowały sytuację, jednak ostatecznie Gandhi osiągnął swój cel: zaczęto poważnie rozważać możliwość oddania władzy Hindusom. Na wieść o tym Gandhi odwołał akcje wymierzone w Brytyjczyków, a w zamian z więzień wypuszczono ok. 100 tys. więźniów politycznych.

Po zakończeniu II wojny światowej Brytyjczycy przedstawili plan przyznania Indiom niepodległości oraz ich podziału między ludność hinduistyczną i muzułmańską. Kongres Narodowy akceptował te warunki, jednakże Gandhi prezentował bardzo krytyczną postawę wobec wyodrębniania dwóch osobnych państw. Był on zdania, że przedstawiciele obydwu wyznań są w stanie z powodzeniem żyć w jednym państwie. Do zmiany stanowiska skłoniły go krwawe zamieszki w rejonach zdominowanych przez muzułmanów oraz namowy przyjaciół i członków Kongresu, którzy ostrzegli go przed groźbą wybuchu wojny domowej. Paradoksalnie, dzień uzyskania niepodległości przez jego ojczyznę był dla Gandhiego dniem smutku spowodowanego rozłamem w społeczeństwie i spowodowaną tym przemocą.

W nowej sytuacji politycznej Gandhi porzucił czysto polityczną działalność i zaangażował się w naprawę stosunków hindusko-muzułmańskich. Przekonywał rząd Indii, aby jak najszybciej przekazać należną Pakistanowi część majątku narodowego Indii Brytyjskich, gdyż obawiał się, że pozbawiony funduszy na funkcjonowanie Pakistan ostatecznie zwróci się przeciwko Indiom, co będzie oznaczać bratobójczą wojnę. Przysporzyło mu to wielu przeciwników po obydwu stronach barykady, jednak siła jego oddziaływania na ludzi oraz szacunek, jakim się cieszył, spowodowały, że religijni przywódcy hinduscy, sikhijscy i muzułmańscy zapewnili go, że wyrzekają się przemocy i wzywają współwyznawców do zachowania spokoju.

30 stycznia 1948 roku, w drodze na spotkanie modlitewne w Birla House w New Delhi, Gandhi został zastrzelony przez Nathurama Godse, hinduskiego nacjonalistę, w odwecie za zgodę Gandhiego na podział Indii i konsekwentne stosowanie zasady niestosowania przemocy, co miałoby jakoby skutkować jego uległością wobec muzułmanów.

Śmierć Gandhiego była opłakiwana w całych Indiach oraz poza granicami kraju. Ceremonia pogrzebowa, włączając w to wszystkie rytuały oraz spopielenie zwłok, trwała dwa tygodnie. W Londynie wielu Hindusów zamknęło swoje interesy i udało się do ambasady Indii, aby tam wyrazić swoją żałobę (co zresztą uczyniło także bardzo wielu ludzi innych wyznań).

Dorobek Mahatmy Gandhiego jest imponujący. Został zapamiętany przede wszystkim jako osoba, która doprowadziła do uzyskania przez Indie niepodległości. Osiągnął to, wytrwale ikonsekwentnie stosując zasadę niestosowania przemocy, dzięki czemu do dzisiaj jest nieoficjalnie określany jako Bapu (Ojczulek), lub bardziej podniośle, Ojciec Narodu. Dzień jego urodzin, 2 października, jest w Indiach świętem narodowym, na świecie zaś jest obchodzony jako Międzynarodowy Dzień Bez Przemocy (od 2007 roku).

Gandhi działał także na niwie społecznej. Niestrudzenie namawiał do wzajemnego szacunku między wyznaniami, warstwami społecznymi oraz płciami. Apelował o porzucenie kastowego podziału społeczeństwa hinduskiego, który jego zdaniem nie służył stworzeniu nowoczesnego narodu.

Gandhi nie stosował zasady ahimsy i biernego oporu bezkrytycznie. Uważał, że porzucenie swych towarzyszy, majątku, religii i honoru na rzecz złoczyńcy jest czymś amoralnym. W takiej sytuacji zalecał walkę z bronią w ręku, która wtedy stawała się czynem szlachetnym.

Po powrocie do Indii z Afryki Południowej, Gandhi porzucił zachodni styl ubioru i zaczął ubierać się bardzo skromnie. Solidaryzował się w ten sposób z najbiedniejszymi. Później starał się rozpropagować tę postawę jako element biernego oporu wobec władz kolonialnych – produkcja i używanie tkanin z własnego wyrobu skutecznie uszczupliłoby zyski brytyjskich producentów i wzmocniło poczucie własnej siły w społeczeństwie Indii.

Od młodych lat Mahatma stosował dietę wegetariańską. Wcześniej zdarzało mu się jadać mięso, ale doszedł do wniosku, że nie wpływa to korzystnie na jego organizm. Często także pościł, co później wykorzystywał jako element wpływu na polityków i zwykłych ludzi, aby przekonać ich do swoich racji. Wyłącznie na własny użytek natomiast praktykował celibat (od 37. roku życia, pozostając w związku) oraz zasadę milczenia – przez jeden dzień w tygodniu całkowicie powstrzymywał się od mówienia.

Jak dla większości ludzi, kwestie wyznaniowe były dla Gandhiego bardzo istotne. Doceniał i podkreślał fakt, że każda religia ma u swych źródeł prawdę i miłość. Nie przeszkadzało mu to jednakże w zachowaniu krytycznego umysłu wobec tych zagadnień. Zachowywał dystans do wszystkich religii (w tym do hinduizmu) i był niezwykle wyczulony na wszelkie przejawy hipokryzji, czy to w zasadach religijnych, czy w uczynkach wyznawców.

W przekonaniu Mahatmy Gandhiego, istotą i celem życia jest poszukiwanie prawdy. Według niego było to najważniejsze i najtrudniejsze zadanie człowieka, zwłaszcza w odniesieniu do samego siebie. Twierdził, że źródeł problemów zawsze należy zacząć szukać w sobie, nie na zewnątrz. Po dotarciu do niej, prawda stałaby się potężną siłą, pokonującą wszelkie bariery w człowieku i między ludźmi.